IVSelef-i Salihîn Hayatları: İmam Muhammed b. İsmâil el-Buhârî (ö. 256/870)
Hadis ilminde «Emîrü'l-Mü'minîn fî'l-Hadîs» (Hadislerin Müminlerin Emîri) unvanının sahibi, Resulullah'ın (s.a.v) sünnetini süzgecin en keskin demiriyle ayıklayıp ümmete armağan eden, Allah'ın Kitabı'ndan sonra yeryüzünün en sahih kitabı olan el-Câmiu's-Sahîh'in (Sahîh-i Buhârî) yazarı Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâil b. İbrîhim el-Buhârî, Maveraünnehir'in Buhara şehrinde dünyaya gelmiştir.
I.İlmî Şahsiyeti, Olağanüstü Hafızası ve Telif Metodolojisi
İmam Buhârî, çocuk yaşta babasını kaybetmiş, annesinin himayesinde ilim tahsiline yönelmiştir. Henüz çocukluk yıllarında binlerce hadisi senedleriyle birlikte ezberlemiş, genç yaşta dönemin en büyük muhaddislerinin meclislerinde kâtiplik ve hafıza yarışlarında üstünlük sağlamıştır.
İmam Buhârî, hocası İshak b. Rahûyeh'in «Keşke Resulullah'ın (s.a.v) sünnetini toplayan kısa ve sahih bir kitap telif etseniz» sözünden ilham alarak on altı yıl boyunca bu devasa projeye odaklanmıştır. Altı yüz bin hadis rivayeti arasından, her bir hadis için gusledip iki rek'at istihare namazı kıldıktan sonra, ravilerin güvenilirliğine ve ricalin birbirleriyle görüşmüş olmasına (mülâkat şartına) dair en katı kriterleri uygulayarak Sahîh'ini meydana getirmiştir. Bu eser, Ehl-i Sünnet'in hadis tasnifindeki zırhı olmuştur.
II.Akaid Çizgisi, Kur'an Meselesi ve İmtihanları
İmam Buhârî, Selef-i Salihîn'in akide esaslarını savunmada demir iradeye sahip bir imamdır. Dönemin en tehlikeli fitnelerinden biri olan «Kur'an mahluktur» (yaratılmıştır) sapkınlığına karşı katı bir tutum sergilemiş, kelamcıların bu konudaki şüpheli argümanlarını reddetmiştir.
O dönemde Nişabur ve Buhara valileri ile idarecilerinin baskıları karşısında Kur'an'ın Allah'ın kelamı olduğunu ve mahluk olmadığını savunduğu için bazı fitne odaklarının hedefi haline gelmiştir. Hatta bu uğurda memleketini terk etmek zorunda kalmış, zulme ve iftiralara uğramıştır. Hayatının son döneminde yaptığı şu meşhur dua, onun hakikat yolundaki ihlasını özetler: «Allah'ım, yeryüzü bana dar geldi, beni ruhuna al (yanına al).»
III.Zühdü, İbadeti ve Vefatı
İmam Buhârî, sadece bir hafız ve muhaddis değil, aynı zamanda gecelerini ibadette, gündüzlerini ilim ve oruçla geçiren büyük bir zâhid idi. Ramazan gecelerinde hatimlerle namaz kılar, malının büyük kısmını fukaraya infak ederdi.
Hayatının son yıllarında uğradığı haksız sürgünler neticesinde Semerkand'a bağlı Hartenk köyüne yerleşmiştir. 256 hicri yılı Ramazan bayramı gecesinde, yatsı namazından sonra yapılan duaların ardından Hakk'ın rahmetine kavuşmuştur. Vefat ettiğinde kabrinden mis gibi misk kokuları yayıldığı rivayet edilmiş, cenazesi binlerce ilim ehlinin gözyaşları arasında defnedilmiştir. Onun bıraktığı miras, kıyamete kadar İslam ümmetinin yolunu aydınlatan en güçlü fenerlerden biri olmuştur.